Drukuj

Czy zaburzenie/choroba psychiczna jest podstawą do ubezwłasnowolnienia

Każda osoba przy załatwianiu spraw, zarówno osobistych, jak i związanych ze sferą własnego majątku, winna posiadać niczym nie zakłóconą możliwość świadomego działania. Oznacza to, że powinna ona zdawać sobie sprawę ze skutków swoich działań czy zaniechań, a przynajmniej znajdować się w takim stanie pojmowania rzeczywistości, w którym może je przewidzieć. Choroba psychiczna czy innego rodzaju zaburzenia psychiczne mogą – choć nie zawsze muszą – tę zdolność zakłócać, a nawet całkowicie wyłączyć. Istnieje wówczas konieczność uniemożliwienia takiej osobie (albo ograniczenia) stanowienia o własnych sprawach, albowiem podejmowane przez nią czynności nie są dla niej korzystne. Dokonuje się tego przez przewidzianą przepisami prawa cywilnego instytucję ubezwłasnowolnienia.

Nasuwa się zatem pytanie, czy w każdym wypadku stwierdzenia choroby psychicznej czy innego rodzaju zaburzeń psychicznych dochodzi do ubezwłasnowolnienia.

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. – Kodeks cywilny (t.j.:Dz.U. z 2017 r., poz.459 z późn.zm.) każdy człowiek, aby móc samodzielnie i zarazem prawnie skutecznie dokonywać czynności prawnych (np. zawierać umowy, sporządzić testament), a także – po myśli przepisów kodeksu postępowania administracyjnego – czynności urzędowych, musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych. Zdolność taką uzyskujemy wraz z osiągnięciem pełnoletności, o ile nie zostaliśmy ubezwłasnowolnieni.

Ubezwłasnowolnienie jest instytucją polegającą na pozbawieniu albo ograniczeniu zdolności do czynności prawnych danej osoby z uwagi na chorobę osoby lub problemy psychiczne. Przepisy kodeksu cywilnego rozróżniają dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia:

  • ubezwłasnowolnienie całkowite (całkowicie pozbawiające daną osobę zdolności do czynności prawnych) i ubezwłasnowolnienie częściowe (powodujące ograniczenie zdolności do czynności prawnych).

Zgodnie z art. 13 § 1 k.c., osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Natomiast po myśli art. 16 § 1 k.c., osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Zatem do ubezwłasnowolnienia niezbędne jest łączne spełnienie następujących przesłanek:

- choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo innego rodzaju zaburzenia psychiczne,

- brak możliwości świadomego kierowania swoim postępowaniem (przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym) bądź konieczność korzystania z pomocy innej osoby przy dokonywaniu czynności (przy ubezwłasnowolnieniu częściowym).

Ubezwłasnowolnić może wyłącznie sąd – w tym zakresie w pierwszej instancji orzekać będzie sąd okręgowy.

Sąd przed wydaniem postanowienia w przedmiocie ubezwłasnowolnienia zarządza badanie przez biegłego lekarza (psychiatrę, neurologa), a także psychologa. Opinia biegłego oprócz oceny stanu zdrowia psychicznego lub zaburzeń psychicznych albo rozwoju umysłowego osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, powinna zawierać umotywowaną ocenę zakresu jej zdolności do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw, uwzględniającą postępowanie i zachowanie się tej osoby.

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może prowadzić swoich spraw, dokonywać czynności prawnych; czynności te podejmuje zamiast niej opiekun (wyznaczany przez sąd rejonowy). Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może zatem samodzielnie dokonywać m.in. żadnych transakcji (zakupów, darowizn itp.), z wyjątkiem drobnych, bieżących spraw życia codziennego (np. osoba taka może dokonać drobnych zakupów żywnościowych czy kupić czasopismo).

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może osobiście dokonywać czynności prawnych, ale zgodę na konkretną transakcję musi wyrazić jej kurator (wyznaczony przez sąd rejonowy); osoba ubezwłasnowolniona częściowo może samodzielnie rozporządzać swoim zarobkiem oraz przedmiotami oddanymi do jej swobodnego użytku (np. może sprzedać otrzymane radio, telefon itp.).

Reasumując, zgodnie z obowiązującymi przepisami zaburzenia psychiczne/choroba psychiczna są podstawą ubezwłasnowolnienia, jednakże jedynie wówczas, gdy wywołują takie skutki, że osoba nie może świadomie kierować swoim postępowaniem (nie jest świadomie i prawidłowo ocenić skutków swojego postepowania) lub potrzebuje pomocy innej osoby, aby prawidłowo funkcjonować, podejmować decyzje i oceniać ich konsekwencje.

Podstawa prawna:

  1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964r. – Kodeks cywilny (t.j.: Dz.U. z 2017 r., poz. 459 z późn.zm.).

  2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz.U. z 2017 r., poz. 682).

  3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964r. – Kodeks postepowania cywilnego (t.j.: Dz.U. z 2016 r., poz.1822 z późn.zm.).

Autor:Sylwlia Juźwiak- prawnik

Nasza strona internetowa wykorzystuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza wyrażenie zgody na ich korzystanie.