Drukuj

Czy rodzina może zmusić chorego psychicznie do leczenia

Każda choroba, która nas dotyka, wymaga kontaktu ze specjalistą posiadającym niezbędną wiedzę na temat możliwości i środków terapeutycznych. Jeśli zachorujemy na anginę udajemy się do lekarza rodzinnego, a kiedy boli nas ucho kontaktujemy się z laryngologiem. I to nie stanowi dla nas żadnego problemu, nie jest tematem „tabu”, że korzystamy z pomocy medycznej przy leczeniu tych dolegliwości. Z zaburzeniami psychicznymi w wielu wypadkach tak nie jest,ponieważ zaburzeń tych często nie jesteśmy w stanie dostrzec, a nawet gdy zauważymy jakieś symptomy, często zrzucamy odpowiedzialność za odmienne zachowania na innych, na stres, na trudności w pracy. Wypieramy z naszej świadomości potrzebę kontaktu z psychologiem, terapeutą czy psychiatrą.Tymczasem stan zdrowia systematycznie ulega pogorszeniu.

Leczenie psychiatryczne, jak w przypadku każdej innej terapii, winno opierać się na zasadzie dobrowolności pacjenta – po pierwsze dlatego, że wystąpienie choroby psychicznej nie oznacza automatycznie, iż chory jest osobą, która nie potrafistanowić o sobie i decydować we własnych sprawach, a po drugie, dlatego, że każda osoba wykonująca czynności lecznicze czy pielęgnacyjne wkracza w zagwarantowane konstytucyjnie prawo człowieka do wolności i nienaruszalności cielesnej. Zatem co do zasady zarówno badanie psychiatryczne, jak i przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego, następuje za jego pisemną zgodą. Dodatkowo, zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j.: Dz.U. z 2017 r., poz.882), przyjęcie do szpitala następuje na podstawie ważnego skierowania, jeżeli lekarz wyznaczony do tej czynności, po osobistym zbadaniu tej osoby, stwierdzi wskazania do przyjęcia. Oznacza to, że do spełnienia przesłanek zawartych w tym przepisie wymagane jest spełnienie trzech warunków: diagnozy potwierdzającej istnienie zaburzeń psychicznych, aktualnego skierowania do szpitala (skierowanie takie co do zasady zachowuje ważność przez 14 dni od daty jego wystawienia) oraz zgody pacjenta.

Jednakże czasem zaburzenia psychiczne powodują, że osoba chora nie jest w stanie sama rozeznać potrzeby podjęcia leczenia. I odnosi się to zarówno do osób z już zdiagnozowaną chorobą, jak również do osób, u których występuje jedynie podejrzenie występowania zaburzeń psychicznych. W takich wypadkach przepisy prawa dopuszczają możliwość przeprowadzenia badania psychiatrycznego, jak i umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym bez zgody pacjenta.

Art. 21 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego dopuszcza poddanie osoby badaniu psychiatrycznemu bez jej zgody, jeżeli jej zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych może zagrażać bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, bądź nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. W takim wypadku można stosować wobec takiej osoby przymus bezpośredni, np. przytrzymanie czy unieruchomienie. Warto wskazać, że zastosowanie przymusu bezpośredniego może być stosowane jedynie przez wskazane w ustawie podmioty i wymaga szczegółowego udokumentowania.

Z kolei przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody pacjenta wymaga co do zasady zgody sądu opiekuńczego, aczkolwiek ustawa o ochronie zdrowia psychicznego rozróżnia dwa tryby przyjmowania do szpitala psychiatrycznego – tryb nagły, w którym dopuszcza się możliwość umieszczenia osoby chorej bez wymaganej zgody sądu oraz tryb wnioskowy, poprzedzony postępowaniem przed sądem opiekuńczym.

W trybie nagłym może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego osoba z już zdiagnozowaną chorobą psychiczną, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Przyjęcie do szpitala w tym trybie wymaga zatwierdzenia przez lekarza kierującego oddziałem w ciągu 48 godzin od chwili przyjęcia i zawiadomienia sądu opiekuńczego przez dyrektora szpitala w ciągu 72 godzin od chwili przyjęcia (art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego).

Z kolei art. 24 tej ustawy dopuszcza możliwość umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym osoby, wobec której nie ma jeszcze diagnozy, czy cierpi ona na zaburzenia psychiczne. Dopuszczalne jest to w przypadku osoby, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, a zachodzą wątpliwości, czy jest ona chora psychicznie. Celem przyjęcia do szpitala jest zatem obserwacja osoby, której zachowanie wskazuje na możliwość występowania u niej choroby psychicznej i w konsekwencji stwierdzenie, czy jest to osoba chora psychicznie czy nie. Pobyt w szpitalu na obserwacji nie może trwać dłużej niż 10 dni. W takiej sytuacji umieszczenie w szpitalu może nastąpić zarówno bez zgody osoby, jak i sądu opiekuńczego, ale w ciągu 72 godzin od chwili przyjęcia dyrektor szpitala ma obowiązek zawiadomić sąd o takim zdarzeniu. Osoba przyjęta na obserwację nie może być leczona przymusowo,ponieważ nie ma pewności, czy jest chora psychicznie czy nie. Rozstrzygnięcie kwestii obecności choroby bądź też jej braku będzie podstawą do dalszego postępowania. Rozpoznanie choroby psychicznej stanowić będzie podstawę do wszczęcia procedury leczenia bez zgody, o ile przesłanki zagrożenia życia i zdrowia tej osoby lub innych osób nadal będą istniały, a osoba ta wciąż nie wyraża zgody na leczenie.

Z kolei tryb wnioskowy przewidziany został w art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Stosuje się go, jeżeli nie zachodzą przesłanki do podjęcia leczenia osoby w trybie nagłym, dopuszczającym możliwość podjęcia leczenia (bądź obserwacji – w przypadku osoby niezdiagnozowanej) bez zgody zarówno tej osoby,jak i sądu opiekuńczego. Z wnioskiem o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego osoby chorej psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, bądź która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia, występuje się do sądu opiekuńczego. Legitymację do złożenia takiego wniosku mają małżonek, krewniw linii prostej (np. dzieci), rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy lub osoba sprawująca nad chorym faktyczną opiekę, a także ośrodek pomocy społecznej (jeśli osoba korzysta z pomocy społecznej) oraz prokurator (o ile nie ma innych osób uprawnionych do złożenia wniosku). Do wniosku należy dołączyć orzeczenie lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniające potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym, chociaż jeśli chory odmawia poddania się badaniu, może być ono przeprowadzone bez jej zgody.

Podkreślić jednak należy, że zgodnie ogólną dyrektywą, wyartykułowaną w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2009 r. sygn..akt I CSK 402/08, „sąd powinien wykładać art. 22-29 ustawy z 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego ściśle i jako istotną dyrektywę swojego postępowania traktować wymóg, by rozstrzygnięcie, które poweźmie, było celowe z punktu widzenia dobra i interesu osoby, której dotyczy”.

Powyższe oznacza, że rodzina nie może zmusić osoby chorej psychicznie do podjęcia leczenia, jeżeli nie chce ona zrobić tego dobrowolnie. Jednakże rodzina może złożyć wniosek o wyrażenie zastępczej zgody przez sąd (jeśli jest to dalsza rodzina – może złożyć do prokuratora zawiadomienie o konieczności wszczęcia postępowania o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym).

Bibliografia:

  1. Bobińska K., Eichstaedt K., Gałecki P., Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Komentarz, wyd.: Wolters Kluwer, Warszawa 2016.

  2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j.: Dz.U. z 2017 r., poz.882).

  3. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 czerwca 2012 r. w sprawie sposobu stosowania i dokumentowania zastosowania przymusu bezpośredniego oraz dokonywania oceny zasadności jego zastosowania (Dz.U. z 2012 r. poz.740).

  4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2009 r. sygn..akt I CSK 402/08,

Autor: Sylwia Juźwiak -prawnik

Nasza strona internetowa wykorzystuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza wyrażenie zgody na ich korzystanie.